دەستووری کۆماری کوردستان

ڕاگەیاندنی دەستووری کۆماری کوردستان

نەتەوەی کورد، وەک نەتەوەیەکی دایک، خاوەن و میراتگری ڕەسەنی ئەو کەتواری بنیاتنەرە مێژوویی و شارستانییەتانەیە کە لە قووڵایی مێژووی سومەر، میتانی، هوری و گوتی و هتد هەڵقوڵاون و لە ماد / میدیا و ساسانیدا گەیشتوونەتە لوتکەی یەکخستنی ئاوەزی دەوڵەتداریی کە بەسەر سەرانسەری وارگەی نەتەوەیی کورددا سەروەر بووە و بوونایەتی خۆی سەپاندووە. ئەم بوونایەتییە کە ڕەگ و ڕیشەی لە کەلتورە کەونارەکانی قەوقاز، زاگرۆس، ئەلبۆرز و تۆرەسەوە داکوترا، جیا لە پەیوەندییەکی جوگرافی، هەمان بوونایەتیی بوونسەپێنـی مێژووییە کە لە چیاکانەوە شارستانییەتی بردووەتە شار و دەوڵەتشارەکانی پێدەشتەکانی دەوروبەری خۆی و لەسەر بنەمای سەروەریی ڕەها و قانوونی هەزاران ساڵەی خۆی بنیاد ناوە.

لە سەدان ساڵی ڕابردوودا، هەنووکە پاش تێپەڕاندنی قۆناغی ژێردەستی و ئازارەکانی جینۆساید و هەموو تاوانێکی لێنەبوراو، بە پشتبەستن بە ئاوەزی گشتی، ژیری کۆیی و ویستی ئاشکرا کە بە فەرمی لە ڕیفراندۆمی ٢٠١٧ لە باشووری نیشتمان و بە بەرزکردنەوەی دەنگ لە پارچە بندەستەکان لە فۆرمی هاتنە سەرشەقام بۆ پشتیوانی دەنگی سەربەخۆیی لە باشووری وڵات و هەروەها تازەترینیان بە بەرزکردنەوەی دەنگی سەربەخۆیی لە خۆپێشاندانە سەدان هەزارییەکانی جەنیوەری ٢٠٢٦ بە دروشمگەلی وارپارێزانە و دەوڵەتخوازانە و بەرزکردنەوەی ئاڵای پیرۆزی کوردستان، ئێمە ویستی هەربوویی کورد بەم دەستوورە ڕادەگەیەنین.

کۆماری کوردستان، کە لە مەهاباد ـ ١٩٤٦ ـ وەک ویستێکی ڕەهای نەتەوەیی ڕاگەیەندرا، لە ڕووی مانا و ڕەواییەوە بە هەربوویی ماوەتەوە؛ هەرچەندە داگیرکەران بە فیزیکی کۆماریان هەڵوەشاندەوە و نەتەوەی کوردیان خستە ناو دۆخێکی درێژخایەنی هەڵوەشاوەیی ـ Deconstruction ـ بەڵام ئەم دەستوورە وەک باڵاترین خواستی بوونویستانە، کۆتایی بەو دۆخە و بە تەوژمێکی لێڵی هەڵوەشاوەیی و بێکۆماریی دەهێنێت و مانا مێژووییەکەی کۆمار بۆ کەتواری سەروەریی بونیاد دەنێتەوە؛ بەمەش خۆمان دەگۆڕین بۆ بکەرێکی چالاکی مێژووساز لە ناو هەناوی وڵاتی خۆماندا کە هەموو کوردێک هاووڵاتی کوردستان و کورد هەمووی شارۆمەندی کۆماری کوردستانن.

ئەم دیکلاراسیۆنە، دەسپێکی یەکلاکەرەوەی ڕەوایی و خۆسەرچاوەیی دەستووری کۆماری کوردستانە؛ بەم واتایە، یەکەمین دامەزراوەی دەوڵەتی کوردستانە کە وەک ئامرازێکی پیرۆز و پێویست و کێڵگە و ژینگەی وارگێڕیی بۆ ڕاییکردنی ویستی گەوهەریی نەتەوەی کورد لە وڵاتی کوردستان دامەزراوە، و بە هیچ شێوەیەک ڕەوایەتیی خۆی لە دەرەوەی پەیمانی نێوان کورد و وارگەی نەتەوەیی خۆی وەرناگرێت.

فۆڕمی کۆماریی دەوڵەتی کوردستان، وەک بنەمایەکی ئێستایی و دانەدواوەی ڕەهای هەر جۆرە دەسەڵاتێکی بنەماڵەیی یان تاکپەرستانە، باڵاترین دەسکەوتی تێکۆشان و هاوئاگایی و خۆئاگایی نەتەوەییە کە لەم دەستوورەدا زایەڵە دەداتەوە. ئامانجی باڵای دەوڵەتی کوردستان لە ناو ئەم دەستوورەدا، هەم دابینکردنی ڕاژەی گشتی بۆ کۆمەڵگای کوردستان و هەم جێگیرکردنی سەروەریی ڕەهایە بەسەر وارگەی نەتەوەیی کوردستان، و مسۆگەرکردنی مانەوەی شکۆمەندانەی کوردستانە و پاراستنی بێ مەرجی بەرژەوەندییە باڵاکانی نەتەوەیی لە سەرووی گشت بەرژەوەندییەکی لایەنی کاتی یان گرووپیە.

لە پێکهاتەی دەسەڵاتدا، ئیسکبەندیی بنەمایی دەوڵەتدارێتی بنەمای جیاکردنەوەی گەوهەری دەسەڵاتەکان دەنەخشێنێت. دەسەڵاتی دادوەریی خاوەنی سەربەخۆیی بنەڕەتیی ڕەهایە، کە لە ڕێگەی دابینکردنی بودجە و کارگێڕیی سەربەخۆ گەرەنتی کراوە، تا ببێتە ویژدانی بێلایەنی کۆمار و پاسەوانی سەروەریی قانوون بەسەر هەموواندا.

مەکۆی نیشتمانی و مەکۆی ژیران وەک زایەڵەی ژیریی کۆیی کوردستان کار دەکەن و لە ڕێگەی چاودێریی مەکۆی نیشتمانی بەسەر دەسەڵاتی ڕایەداردا، ڕێگری لە هەر جۆرە لاسارییەک و لادانێک لە پڕۆسەی قانووندانان دەگرن.

شارۆمەندی کوردستانی، وەک شارۆمەندی پێشمەرگە، خاوەنی ئەرکی باڵای نیشتمانییە بۆ پاراستنی پیرۆزیی خاک و ڕاییکردنی ڕاژەی نیشتمانی. لە وارگەی ئاسایشدا، دۆکترینی بەرگریی چالاک و پاراستنی پێشوەختە، لە ڕێگەی هەواڵگریی نیشتمانی و ناوەندی نیشتمانی بۆ هەواڵگری و شیکاریی ستراتیژی، هەڕەشەکان پێش گەیشتنیان بە وارگەی نەتەوەیی پووچەڵ دەکاتەوە.

هێزی بەرگریی نیشتمانی / ئارتەش، وەک شمشێری پۆڵایینی وڵات، تەنیا پابەندی ئاڵای نەتەوەیی کوردستان و دەستوورە، و دڵسۆزیی پارتایەتی یان ناوچەیی لە ناو ئەم هێزەدا بە تاوانێکی هەڵوەشێنەرەوەی بنەماکانی دەوڵەت دادەنرێت.

لە ڕەهەندی ئابووریدا، ئابووریی نیشتمانی لەسەر بنەمای ئابووری دەوڵەتی کوردستان و سەرمایەداریی نیشتمانی و ئابووریی فرەبناغە دامەزراوە. سامانە سروشتییەکان وەک سپێردەیەکی پیرۆزی نەوەکانی داهاتوو مامەڵەی لەگەڵدا دەکرێت، و بەڕێوەبردنیان لە ڕێگەی کۆڕی باڵای ئابووریی نیشتمانییەوە، ئامانجی گەشەی ڕاوەستاو و ڕێگریکردنە لە خوێنبەربوونی دارایی کوردستان.

ڕووبەڕووبوونەوەی گەندەڵی و تاوانی جەردەسالاری و داڕزاندنی دەوڵەت، کە وەک ژەهری ناو جەستەی دەوڵەت پێناسە دەکرێت، ئەرکێکی بوونویستانەیە بۆ پاراستنی متمانەی گشتی و زاڵکردنی شایستەسالاری و ڕوونایی و ڕووەنی لە دامودەزگاکانی دەوڵەتی کوردستاندا.

دەوڵەتی ژیر و پەرگاڵی دەوڵەتی ژیر، لە ڕێگەی چوارچێوەی قانوونیی و ڕەوشتیی توند بۆ تەکنەلۆژیا، سەربەخۆیی تەکنەلۆژی و دیجیتاڵی کوردستان مسۆگەر دەکات. ئەم ڕەهەندە مۆدێرنە، پارێزەری شوناسی نیشتمانیی دیجیتاڵی شارۆمەندان لە دژی هەر جۆرە دزەکردنێکی ئەلگۆریتمی و پێشێلکارییەکی پاراستنی زانیاریی کەسی و کەسینەیی دیجیتاڵییە.

لە کۆتاییدا، ئەم دەستوورە، وەک دۆکترینی بوونسەپێنانەی کوردستانیزم، کوردبوون ـ ڕەسەنایەتیی بوونناسانە و مێژوویی ـ لەگەڵ کوردستانیبوون ـ وارپارێزی و شارۆمەندیی قانوونی و یەکسانیی گشتگیر ـ هاوسەنگ دەکات؛ فەرمیبوونی زمانی کوردی بەرزترین پێگەی دەبێت و ماف و شکۆی شوناسی فەرهەنگی و زمانیی ناکوردان لە چوارچێوەی وەفاداریی بێ مەرج بۆ دەوڵەت و یەکپارچەیی وار پارێزراو دەبێت.

ئەم دەقە، پەیمانی نێوان نەوەکانی ڕابردوو، ئێستا و داهاتوویە و دوادانەوەی ڕەها بۆ هەر جۆرە ناپاکی نیشتمانی و ملکەچییەک بۆ بێگانەیە، چونکە نەتەوەی کورد بڕیاری داوە چیتر لە تاریکخانەی مێژووی مۆدێرندا نەمێنێتەوە، بەڵکوو وەک سوبێکتێکی سەروەر و خاوەن ویستی خۆی، شکۆی نەتەوەیی بە کردەوە بسەپێنێت.

لە ڕێگەی ئەم دەستوورەوە، نەتەوەی کورد دەستووری خۆی ڕادەگەیەنێت؛ ئەم بەڵگەنامەیە نەک هەر پەیمانێکی وارگێڕی، بەڵکو ڕێنامەی ئاوەزیی دەوڵەتسازی و دەوڵەتداری و نەخشەڕێگایەکی کردەیییە بۆ وارگێڕیی کوردستان و چلۆنایەتیی بنیاتنانی دامەزراوەکان و بەڕێوەبردنێکی ژیرانە.

لێرەدا ویستی هەرمان و هەربوویی کورد، وەک پارێزەری مانەوەی شکۆمەندانە و سەرچاوەی هەمیشەییی سەروەریی کۆماری کوردستان دەمێنێتەوە.

بژی کۆماری کوردستان،
واری ئاوەزی دەوڵەتی و قەڵای سەروەریی نەتەوەی کورد

واژووی دامەزرێنەرانی دەستوور:

مانی ئاڤرین
حەسەن مستەفا

برایم مەلازادە
ئەلەند ئیبراهیم

لە ساڵی یەکەمی ڕاگەیاندنی دەستووری کۆماریی کوردستان

٢٧٢٦-٠١-٠١